हेमा भट्ट
धनगढी, चैत १२ — नेपालमा परम्परागत रूपमा सीमित मानिँदै आएको धार्मिक तथा वैदिक कर्मकाण्डको क्षेत्रमा पछिल्लो समय उल्लेखनीय परिवर्तन देखिन थालेको छ। समाजका विभिन्न तह र वर्गहरूबीच लामो समयदेखि रहेको विभेदलाई चुनौती दिँदै दलित समुदायभित्रै दक्ष गुरु, आचार्य र कथा व्यासहरूको उदय हुनु समावेशीतातर्फको सकारात्मक संकेतका रूपमा लिन थालिएको छ।
धार्मिक अभ्यासमा विविधता र समावेशीकरणको अवधारणाले विस्तार पाउँदै जाँदा, दलित समुदायका युवादेखि प्रौढसम्म वैदिक अध्ययन, ज्योतिष, संस्कार सञ्चालन तथा धार्मिक प्रवचनमा सक्रिय रूपमा संलग्न हुन थालेका छन्। यसले केवल व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको आधारसमेत तयार गरिरहेको छ।
उपलब्ध तथ्यांकअनुसार हाल दलित समुदायबाट मात्रै १५० भन्दा बढी गुरुहरू विभिन्न प्रकारका कर्मकाण्ड सञ्चालन गरिरहेका छन्। विवाह, व्रतबन्ध, श्राद्ध, गृहप्रवेश जस्ता संस्कारहरूमा उनीहरूको सक्रिय सहभागिता बढ्दो क्रममा छ। यस्तै, एक दर्जनभन्दा बढी आचार्यहरूले वेद, पुराण, ज्योतिष र संस्कृत शास्त्रमा दक्षता हासिल गर्दै समाजमा आफ्नो अलग पहिचान स्थापित गरेका छन्।
विशेषगरी पूर्वी नेपालमा यसको प्रभाव स्पष्ट देखिएको छ। झापा जिल्लामा मात्रै ७ जना कथा व्यास सक्रिय रूपमा धार्मिक कथा वाचन गरिरहेका छन्, जसले स्थानीय स्तरमै समावेशी धार्मिक अभ्यासको वातावरण निर्माण गरिरहेको छ। यसले नयाँ पुस्तामा पनि धार्मिक अध्ययनप्रति आकर्षण बढाएको देखिन्छ।
धार्मिक क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्वहरूमा मेघनाथ कालिकोटे, सेर प्रसाद सिन्चुरी, लक्ष्यमण रसाइली (पोखरा), कर्ण विश्वकर्मा (चितवन) र कौशल धामी (नेपालगन्ज) जस्ता नामहरू उल्लेखनीय रूपमा अगाडि आएका छन्। उनीहरूले आफ्नो ज्ञान, अभ्यास र निरन्तर साधनाबाट परम्परागत सोचलाई बदल्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
यस्तै, संस्कारशिरोमणि ज्योतिषाचार्य गणेश प्रसाद पन्तले पञ्चाङ्ग निर्माण तथा समावेशी धार्मिक कार्यक्रम सञ्चालनमार्फत सबै समुदायलाई जोड्ने अभियान अघि बढाइरहेका छन्। उनका अनुसार धर्म कुनै जात वा वर्ग विशेषको सीमित क्षेत्र नभई सबैको साझा आध्यात्मिक अभ्यास हो भन्ने सन्देश दिनु अहिलेको आवश्यकता हो।
काठमाडौंमा ॐ धार्मिक सेवा समितिका अध्यक्ष पदम बिक लुहारको नेतृत्वमा सञ्चालन भइरहेका कार्यक्रमहरूले पनि दलित समुदायको धार्मिक उपस्थितिलाई सशक्त बनाएको छ। साथै, शिल्पकार आध्यात्मिक परिषदसँग आबद्ध गुरुहरूको सक्रियताले राजधानीमा समेत समावेशी धार्मिक अभ्यास विस्तार भइरहेको देखिन्छ।
यद्यपि, यो सकारात्मक परिवर्तनबीच केही चुनौतीहरू अझै बाँकी छन्। हालैका केही सार्वजनिक धार्मिक कार्यक्रमहरूमा दलित समुदायका दक्ष आचार्यहरूलाई सहभागी नगराइएको घटनाले व्यवहारिक समावेशीतामाथि प्रश्न उठाएको छ। यसले समाजमा अझै पनि गहिरो रूपमा जरा गाडेको विभेदलाई संकेत गर्दछ।
विज्ञहरूका अनुसार, “संख्यात्मक रूपमा उपलब्धि बढ्नु आफैंमा महत्वपूर्ण कुरा हो, तर वास्तविक परिवर्तनका लागि व्यवहारमा समान अवसर, सम्मान र स्वीकृति सुनिश्चित हुन जरुरी छ।” उनीहरू भन्छन्, राज्य, धार्मिक संस्था र समाज सबैले मिलेर समावेशी वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने समय आएको छ।
समाजशास्त्रीहरू यसलाई सामाजिक चेतनाको सकारात्मक विकासका रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनीहरूका अनुसार, जब परम्परागत रूपमा वञ्चित समुदाय ज्ञान, नेतृत्व र आध्यात्मिक अभ्यासमा अगाडि आउँछन्, तब त्यसले समग्र समाजलाई नै प्रगतिशील दिशातर्फ डोर्याउँछ।
दलित समुदायभित्र बढ्दो ज्ञान, आत्मविश्वास र नेतृत्वले सामाजिक संरचनामा नयाँ सन्देश दिएको छ—अवसर र क्षमता जातले होइन, प्रयास र ज्ञानले निर्धारण गर्छ। अब चुनौती भनेको यस परिवर्तनलाई संस्थागत गर्दै दीगो बनाउनु हो।
अन्ततः, धार्मिक क्षेत्रमा देखिएको यो समावेशी अभ्यासले नेपाली समाजलाई समानता, सहअस्तित्व र आपसी सम्मानको मार्गतर्फ अघि बढाउने आशा गरिएको छ। यदि यस्ता पहलहरूलाई थप प्रोत्साहन र नीतिगत समर्थन प्राप्त भयो भने, भविष्यमा धर्म केवल आस्थाको विषय मात्र नभई सामाजिक न्यायको सशक्त माध्यम बन्न सक्ने देखिन्छ।
