हेमा भट्ट, चैत १५
कञ्चनपुर – रुख रोपौं, वन जोगाऔं” भन्ने सशक्त मूल नारालाई आत्मसात् गर्दै कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका-४ र ५ अन्तर्गत पर्ने हरियाली सामुदायिक वन क्षेत्रमा वन डढेलो नियन्त्रण तथा सचेतनामूलक कार्यक्रम भव्य, प्रभावकारी र उदाहरणीय रूपमा सम्पन्न भएको छ। वातावरण संरक्षण, दिगो वन व्यवस्थापन तथा सामुदायिक सहभागितालाई सुदृढ बनाउने उद्देश्यले आयोजना गरिएको उक्त कार्यक्रमले स्थानीय स्तरमा जिम्मेवारीबोध र सकारात्मक ऊर्जा थपिएको अनुभूति गराएको छ।
हरियाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको आयोजनामा सम्पन्न कार्यक्रम वन संरक्षणको महत्व, डढेलोको जोखिम न्यूनीकरण तथा दीर्घकालीन वन व्यवस्थापनका उपायबारे समुदायलाई प्रत्यक्ष रूपमा सचेत बनाउने लक्ष्यसहित सञ्चालन गरिएको हो। कार्यक्रम वन कार्यालय परिसरमा सम्पन्न भएको थियो, जहाँ स्थानीय बासिन्दा, सुरक्षाकर्मी, वन प्राविधिक तथा विभिन्न सरोकारवालाहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको थियो।
कार्यक्रमको प्रमुख आकर्षणका रूपमा वनभित्र गरिएको अभ्यास (डेमो) कार्यक्रम रह्यो। उक्त अभ्यासमार्फत १२ वटा टोल समितिहरूलाई सक्रिय रूपमा परिचालन गर्दै पालैपालो सहभागी गराई डढेलो नियन्त्रणका व्यवहारिक सीपहरू सिकाइएको थियो। आयोजकका अनुसार प्रत्येक दिन २ वटा टोल समिति जंगल क्षेत्रमा खटिने व्यवस्था मिलाइएको छ, जसअन्तर्गत अग्नि रेखा (फायर लाइन) निर्माण, सरसफाइ तथा नियमित निगरानी कार्य भइरहेको छ। यसले वन डढेलो नियन्त्रणमा दीर्घकालीन रूपमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
कार्यक्रममा सामुदायिक वनका अध्यक्ष नित्य नन्द जेठाराको अध्यक्षता रहेको थियो भने प्रमुख अतिथिका रूपमा कञ्चनपुर जिल्ला वाणी सब–डिभिजन कार्यालय प्रमुख भरत साह, रेन्जर बिमला निदाल, नेपाल सुरक्षा गण वाणीका प्रमुख छेदीलाल कामती, इलाका प्रहरी कार्यालय गुलरियाका इन्चार्ज बिष्णु दत्त भट्ट तथा नेपाल प्रहरी विशेष सुरक्षा गण कञ्चनपुर (बंक)का प्रनानी शंकर दत्त भट्टलगायतको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो। अतिथिहरूलाई खादा ओढाएर सम्मान गरिएको थियो, जसले सामुदायिक सद्भाव र सम्मानको संस्कारलाई झल्काएको छ।
कार्यक्रममा बोल्दै प्रमुख अतिथि भरत साहले वन मानव जीवनको आधारशिला भएको उल्लेख गर्दै यसको संरक्षणमा सबै तह र तप्काको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य रहेको बताए। उनले वन केवल प्राकृतिक स्रोतको भण्डार नभई जीवन, वातावरण र भावी पुस्ताको आधार भएको उल्लेख गर्दै डढेलो जस्तो विनाशकारी प्रकोपले क्षणभरमै वर्षौंको मेहनत नष्ट गर्न सक्ने चेतावनी दिए। साथै, उनले कानुनी व्यवस्थाबारे जानकारी दिँदै वन क्षेत्रमा आगजनी गर्ने व्यक्तिलाई कडा कारबाही हुने स्पष्ट पारे-६० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना, ३ वर्षसम्म कैद सजाय तथा क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने प्रावधान रहेको उनले जानकारी गराए।
यसैबीच, कार्यक्रमका विशिष्ट अतिथि पूर्व सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा सदस्य, कञ्चनपुर क्षेत्र नं. २ ‘क’ का माननीय तथा कञ्चनपुर सिएफिसिका प्रतिनिधि महेश दत्त जोशीले वन संरक्षणको विषयमा गहन अध्ययन, अनुभव र दूरदृष्टिसहितको महत्वपूर्ण धारणा प्रस्तुत गरे।
उनले आफ्नो मन्तव्यमा भने-सामुदायिक वन केवल स्थानीय स्रोत व्यवस्थापनको संरचना मात्र होइन, यो ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड र वातावरणीय सन्तुलनको आधार हो। वन संरक्षणलाई हामीले केवल भावनात्मक विषयको रूपमा होइन, वैज्ञानिक र योजनाबद्ध ढंगले अघि बढाउनुपर्छ। डढेलो नियन्त्रणका लागि अहिले गरिएका यस्ता अभ्यासहरू अत्यन्त प्रशंसनीय छन्, तर यसलाई अझ प्रविधिमैत्री र दिगो बनाउन आवश्यक छ।
उनले वन व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदायको भूमिकालाई उच्च मूल्याङ्कन गर्दै थपे-नेपालको सामुदायिक वन मोडेल विश्वकै उत्कृष्ट अभ्यासमध्ये एक हो। यसलाई अझ प्रभावकारी बनाउन स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय, वन प्राविधिक र जनप्रतिनिधिहरूबीच समन्वय अपरिहार्य छ। वन डढेलो नियन्त्रणका लागि पूर्वतयारी, जोखिम नक्साङ्कन, आधुनिक उपकरणको प्रयोग र नियमित तालिमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
उनले जलवायु परिवर्तनसँग जोड्दै वन संरक्षणको आवश्यकता अझ बढेको उल्लेख गरे आज विश्व जलवायु संकटको सामना गरिरहेको छ। वन क्षेत्र जोगाउनु भनेको केवल हरियाली जोगाउनु होइन, यो पानी, माटो, जैविक विविधता र सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण हो। त्यसैले ‘रुख रोपौं, वन जोगाऔं’ भन्ने नारा व्यवहारमा उतार्न सबैको सामूहिक प्रतिबद्धता आवश्यक छ।
उनले युवाहरूको सहभागिता बढाउन विशेष जोड दिँदै भने-युवापुस्तालाई वन संरक्षण अभियानसँग जोड्न सकियो भने मात्र दीर्घकालीन सफलता सम्भव हुन्छ। विद्यालयस्तरदेखि नै वातावरणीय शिक्षा र व्यवहारिक अभ्यासलाई जोड दिनुपर्छ।
कार्यक्रमका अध्यक्ष नित्य नन्द जेठाराले सामुदायिक वनको संरक्षण र विकासमा स्थानीय उपभोक्ताहरूको निरन्तर योगदान रहेको उल्लेख गर्दै आगामी योजनाहरू सार्वजनिक गरे। उनले १२ वटा टोल समितिहरूको सक्रिय परिचालन, दैनिक निगरानी, अग्नि रेखा निर्माण तथा सरसफाइ अभियानले डढेलो नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको बताए।
हामीले वनलाई संरक्षणसँगै दिगो रूपमा उपयोग गर्ने लक्ष्य राखेका छौं। स्थानीय उपभोक्ताहरूको सक्रियता र जिम्मेवारीबोधकै कारण आज वन संरक्षण सम्भव भएको हो, उनले गर्वका साथ उल्लेख गरे।
कार्यक्रममा सामुदायिक वनका कोषाध्यक्ष भरत शाह, सचिव छाया नेपाली लगायत अन्य पदाधिकारीहरूको उपस्थिति रहेको थियो। विशेषगरी महिलाहरूको उल्लेखनीय सहभागिताले वन संरक्षणमा उनीहरूको नेतृत्वदायी भूमिका झनै सुदृढ भएको देखिएको थियो। कार्यक्रमको सञ्चालन सचिव कल्पना साउदले कुशलतापूर्वक गरेकी थिइन्।
समग्रमा, यस कार्यक्रमले वन संरक्षणप्रति समुदायमा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्नुका साथै दिगो विकास, वातावरणीय सन्तुलन र सामूहिक जिम्मेवारीको भावना अभिवृद्धि गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। यस्ता कार्यक्रमहरूले केवल चेतना अभिवृद्धि मात्र नभई व्यवहारमा समेत परिवर्तन ल्याउने विश्वास गरिएको छ।
