चैत २५
धनगढी-हरेक बिहानको सूर्यसँगै नयाँ अवसर र चुनौतीहरू आउँछन्। तर नेपालका धेरै गाउँमा आज पनि सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको पुराना रुढीवादी परम्परा र सामाजिक असमानताको सामना गर्नु हो। छोरी-छोरा बीचको भेदभाव, जातीय विभेद, बालविवाह, छाउपडी, बोक्सी आरोप, लगुवा-लागाउने, र दाइजोको अत्याचार जस्ता प्रथा अझै कतिपय गाउँमा ज्यूँका त्यूँ छन्। यी विकृत प्रथाहरूले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाजको समग्र विकासलाई पनि रोकिरहेका छन्। यस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्ने व्यक्ति कमै छन्, तर केही व्यक्तिहरू आफ्नो दृढता, संवेदनशीलता र सक्रिय पहल मार्फत समाजमा परिवर्तनको बीउ रोपिरहेका छन्।
डाेटीको सानो गाउँ साजघाटमा बसोबास गर्ने महेश बोगटी त्यस्ता प्रेरणादायी व्यक्तित्वहरूमध्ये एक हुन्। महेशले केवल आफ्नो परिवार मात्र नभई गाउँ र समुदायलाई नै सकारात्मक रूपान्तरणको दृष्टिकोणले हेरेका छन्। उनको कामले देखाउँछ कि पुरानो सोच, सामाजिक विभेद, र अन्यायका जालोहरूलाई चुनौती दिन सकिन्छ।
महेशको गाउँमा बालिकाहरू सानै उमेरमा विवाह बन्धनमा बाँधिन्थे, विद्यालय जान पाउँदैनथे, र समाजमा आफ्नो क्षमता देखाउन पाउँदैनथे। छोरी-छोरा बीचको भेदभाव दैनिक जीवनको हिस्सा थियो। छोरीलाई पढाउनुपर्दैन, घरको काम सिकाउनुपर्छ, भन्ने पुरानो सोच अझै कतिपय घरमा प्रचलित थियो।
तर महेशले बुझे कि गुनासो गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। उनले व्यक्तिगत संवाद, घर-घर भेटघाट, कार्यशाला, र सामुदायिक बैठकको माध्यमबाट समाजलाई सचेत बनाउन पहिलो कदम उठाए। उनले गाउँका सबै परिवारलाई सन्देश दिए कि छोरी-छोरा, जाति वा आर्थिक स्थिति अनुसार भेदभाव नगर्नु अत्यावश्यक छ।
महेशको परिवारमा महिलाहरूको भूमिका सधैं सक्रिय रहँदै आएको छ। उनका परिवारका सदस्य सामाजिक काममा लामो समयदेखि संलग्न छन्। तर गाउँका बाहिरी महिलाहरूले लामो समयदेखि अन्याय, अत्याचार, पारिवारिक दबाब र सामाजिक डर भोग्दै आएका छन्। महेशले महिलाको सशक्तिकरणलाई केवल नारा नभई व्यवहारमा परिणत गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिएका छन्।
उनले महिलाहरूका लागि साना व्यवसायिक तालिमहरू आयोजना गरे – कुर्ता सिलाइ, तरकारी खेती, पोल्ट्री फार्म सञ्चालन, डिजिटल शिक्षा – जसले महिलाहरूलाई आत्मनिर्भर बन्न सहयोग पुऱ्यायो। केही महिलाले बाल्यविवाह र पारिवारिक दबाबका कारण पढाइ छोड्नुपरेको थियो, तर महेशको पहलपछि उनीहरूले विद्यालयमा पढाइ जारी राख्न सक्ने वातावरण बन्यो। आज गाउँमा डिजिटल शैक्षिक केन्द्रमार्फत बालिकाहरूलाई पढ्न प्रोत्साहित गर्ने कार्यक्रम तयारीमा छ।
छाउपडी प्रथाबाट प्रभावित बालिकाहरूको स्वास्थ्य र सुरक्षामा पर्ने असरको विषयमा जनचेतना फैलाउन महेशले अभियान तयारी गरेका छन्। बोक्सी आरोप जस्ता प्रथा विरुद्ध ऐतिहासिक तथ्य र वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दै, गाउँले बुझ्न थाले कि डर र अशान्ति फैलाउने यी प्रथा केवल अज्ञानको परिणाम हुन्। दाइजोको अत्याचार, विवाहअघि महिलामाथि हुने हिंसा, मानसिक तनाव र कतिपय अवस्थामा आत्महत्या हुने जोखिमका विषयहरूलाई महेशले खुलस्त रूपमा उठाउने तयारी गरेका छन्।
महेशले युवाहरूलाई समाज परिवर्तनको अभिन्न अंग बनाउन सक्रिय योजना बनाएका छन्। उनीहरूलाई सामुदायिक प्रोजेक्टहरूमा संलग्न गराउने – विद्यालय गतिविधि, सामुदायिक वृक्षारोपण, स्वास्थ्य शिविर, डिजिटल अभियान – जसले सृजनशीलता, नेतृत्व क्षमता, र सकारात्मक दृष्टिकोण विकासमा सहयोग पुऱ्याउने छ।
महेश भन्छन्, यदि हामी युवालाई अवसर र ज्ञान दिन्छौं भने पुराना बाधाहरू आफैं हट्न थाल्छन्। शिक्षा र सक्रिय सहभागिताले मात्र समाजलाई नयाँ दिशा दिन सक्छ। उनका परिवारले पनि आर्थिक दृष्टिले आत्मनिर्भर बन्ने पहल गरेका छन्। बारी खेती, साना व्यवसाय र सामुदायिक सहकार्यले परिवारलाई मात्र नभई गाउँका अरू परिवारहरूलाई पनि स्थायी आर्थिक सुरक्षा र विकासको दृष्टान्त दिने छ।
महेशको दृष्टिकोण देखाउँछ कि परिवर्तनको बाटो सजिलो छैन। विरोध, आलोचना र सामाजिक दबाब सामान्य हुन्। तर धैर्यता, सहिष्णुता र दृढताले मात्र पुराना रुढीवादी बाधाहरू तोड्न सकिन्छ। उनका प्रयासले गाउँ-सहर, परिवार-समाजका सम्बन्ध, उमेर र जातभेदका सीमाहरू तोड्दै सबैलाई समान अवसर र सम्मान दिन सकिने प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।
महेश बोगटीको कथा देखाउँछ कि समाज परिवर्तन केवल नीति र नियमको माध्यमबाट होइन, व्यक्तिगत र सामुदायिक पहलबाट सम्भव छ। बालिकाहरूको शिक्षा सुनिश्चित गर्न, महिलाहरूलाई सशक्त बनाउन, पुराना प्रथाविरुद्ध सचेतना फैलाउन, र युवाहरूमा नेतृत्व क्षमता विकास गर्न उनको कदम प्रेरणादायी बन्ने तयारीमा छ।
उनको यात्रा समाजमा पुराना रुढीवादी प्रथाहरूको प्रभाव, महिला सशक्तिकरण, बालबालिका र युवाहरूको अधिकार, आर्थिक विकास, दाइजो र आत्महत्या रोकथाम, र नयाँ सोचका पहलहरूको उजागर गर्ने जीवित उदाहरण बन्नेछ। महेश बोगटीले देखाएका छन् कि सकारात्मक सोच, सहकार्य, र दृढ पहलले मात्र समाजको पुरानो जञ्जाल तोडेर नयाँ भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ।
महेश बोगटीको योजना स्पष्ट छ – छोरी-छोरा समानता सुनिश्चित गर्ने, महिला सशक्तिकरण र आर्थिक स्वतन्त्रता प्रवर्द्धन गर्ने, बालविवाह घटाउने, र युवालाई सक्रिय सामाजिक नेतृत्वमा संलग्न गराउने। विरोध, आलोचना र दबाबका बाबजुद उनले धैर्यता र दृढताले पुरानो सोचको जञ्जाल तोड्ने छन्। साहस, शिक्षा, र सक्रिय सहभागिताले मात्र नयाँ समाज निर्माण सम्भव छ। महेश बोगटीको कथा, योजना र प्रतिबद्धता एक प्रेरणादायी उदाहरण बनेको छ जसले समाजमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउने क्षमता देखाउँछ।
