हेमा भट्ट, बैशाख ३
धनगढी-सुदूरपश्चिम प्रदेशका विभिन्न स्थानमा स्थापना गरिएका गौशालाहरू अहिले गम्भीर प्रश्नको घेरामा परिरहेका बेला गौशाला व्यवस्थापन समितिकी उपाध्यक्ष रेखा चन्दको कडा अभिव्यक्ति सार्वजनिक भएको छ। संरक्षण र सेवाको उद्देश्यले सुरु गरिएका यी संरचनाहरू अहिले लापरबाही, आर्थिक अपारदर्शिता र अमानवीय व्यवहारका कारण आलोचनाको केन्द्र बन्न पुगेका छन्।
धनगढी उपमहानगरपालिका-३ मोहना क्षेत्रस्थित गौशालादेखि कैलालीका गेटा, चटकपुर र कञ्चनपुरका विभिन्न स्थानसम्मको अवस्था हेर्दा एउटै पीडादायी चित्र देखिन्छ-भोकले कराउँदै गरेका गाईबस्तु, उपचार नपाएर तड्पिरहेका बिरामी चौपाया, र मृत शरीरहरू व्यवस्थापनविहीन अवस्थामा छाडिएको अवस्था।
मोहना क्षेत्रको गौशालाभित्र देखिएको दृश्य अझै पनि स्थानीयका लागि कहालीलाग्दो स्मृति बनेको छ। भित्रै मरेका गाईबस्तु, नजिकै साना बाच्छा–बाच्छी भोकले कराइरहेका, र ती मृत शरीरहरू नोच्दै गरेका स्याल तथा कुकुरहरू-यी दृश्यहरूले ‘संरक्षण’ शब्दकै अर्थमाथि प्रश्न उठाएका छन्।
स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार, गौशालामा नियमित हेरचाहको अभाव छ। बिरामी गाईहरूले समयमै उपचार पाउँदैनन्, पर्याप्त आहार उपलब्ध हुँदैन, र मृत्युपछि पनि उचित व्यवस्थापन नहुँदा अवस्था झन् भयावह बन्दै गएको छ।
यही सन्दर्भमा उपाध्यक्ष रेखा चन्दको भनाइले अहिले व्यापक ध्यान तानेको छ। उनले सुरुवाती दिनहरू सम्झिँदै भनिन्-हामीले ठूलो सपना बोकेर गौशाला बनाएका थियौं। सडकमा अलपत्र परेका, घाइते र अपांग गाईबस्तुलाई सुरक्षित आश्रय दिने उद्देश्य थियो। घर-घरमा गएर चन्दा उठायौं, दुःख गरेर यो अभियान सुरु गर्यौं। तर आज त्यही ठाउँमा गाईहरू भोकले मर्नु, उपचार नपाउनु, साना बाच्छाहरू जिउँदै कुकुरले तान्नु-यो सहनै नसकिने अवस्था हो।
उनले गौशालाभित्र आर्थिक अनियमितता गम्भीर रूपमा बढेको आरोप लगाउँदै भनिन्-चन्दा उठाइन्छ, सहयोग आउँछ, तर त्यसको पारदर्शी हिसाब हुँदैन। केही व्यक्तिहरूले गौशालालाई कमाइ खाने माध्यम बनाएका छन्। दूध दिन छाडेका गाई ल्याएर पैसा लिने, पछि बेच्ने र फेरि फर्काएर ल्याउने-यो संरक्षण होइन, सीधै व्यापार हो।”
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, उनले आफू यस्तो गतिविधिमा संलग्न नरहेको स्पष्ट पार्दै दृढ अडान व्यक्त गरिन्-म पदमा छु भनेर म पनि दोषी हुँ भन्ने होइन। म यस्तो भ्रष्टाचारको हिस्सा छैन र हुन सक्दिन। बरु म यसको खुलेर विरोध गरिरहेकी छु।
उनको यो अभिव्यक्तिले गौशालाभित्रको अवस्था कति गम्भीर छ भन्ने मात्र होइन, भित्रैबाट सुधारको आवाज उठ्न थालेको संकेत पनि दिएको छ।
यसैबीच, पछिल्लो घटनाक्रमलाई ध्यानमा राख्दै सरकार पनि सक्रिय भएको छ। सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार तथा सम्बन्धित स्थानीय तहहरूले गौशालाहरूमा भइरहेको अनियमितता र लापरबाहीबारे गम्भीर चासो व्यक्त गर्दै छानबिन प्रक्रिया अघि बढाइएको जनाइएको छ।
प्राप्त जानकारीअनुसार, विभिन्न जिल्लाका गौशालाहरूमा अनुगमन टोली खटाइएको छ भने वास्तविक अवस्था बुझ्न स्थलगत निरीक्षण तीव्र पारिएको छ। आर्थिक कारोबार, गाईबस्तुको अवस्था, आहार तथा उपचार व्यवस्थाको मूल्यांकन गर्दै विस्तृत प्रतिवेदन तयार गर्ने काम भइरहेको छ।
सरकारका जिम्मेवार निकायहरूले दोषी देखिएका व्यक्ति वा समूहलाई कानुनी दायरामा ल्याउने, व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउने तथा पारदर्शिता सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। साथै, गौशालालाई दिगो र व्यवस्थित बनाउन नयाँ कार्यविधि निर्माण गर्ने तयारीसमेत अघि बढाइएको छ।
रेखा चन्दले पनि सरकारको यस पहललाई सकारात्मक रूपमा लिँदै थप दबाब सिर्जना गरिन्-अब ढिलाइ गर्न मिल्दैन। निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्छ, आर्थिक पारदर्शिता लागू गर्नुपर्छ, र दोषी जोसुकै भए पनि कारबाही हुनुपर्छ। गौशाला सेवा गर्ने ठाउँ हो, कमाउने होइन।
स्थानीय नागरिक, अभियन्ता तथा सरोकारवालाहरूले पनि अब ठोस सुधारको अपेक्षा गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार नियमित अनुगमन, स्पष्ट जिम्मेवारी, पर्याप्त आहार, गुणस्तरीय उपचार सेवा र सुरक्षाको सुनिश्चितता बिना गौ संरक्षण सम्भव छैन।
सडकमा छोडिएका चौपायाहरूको अवस्था अझै चिन्ताजनक छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र हुलाकी सडकमा दैनिकजसो दुर्घटनामा परेका गाईहरू घाइते अवस्थामा छटपटाइरहेका देखिन्छन्। कतिपयलाई उद्धार गरिए पनि उचित हेरचाह नपाउँदा गौशालामै ज्यान गुमाउन बाध्य छन्।
यस्तो अवस्थामा गौ संरक्षण अभियान आफ्नो मूल उद्देश्यबाट टाढिँदै गएको स्पष्ट देखिन्छ। दाताहरूको विश्वास कमजोर बन्दै गएको छ भने स्थानीयको आशा निराशामा परिणत हुँदै गएको छ।
तर, सकारात्मक पक्ष के छ भने-अब भित्रैबाट आवाज उठ्न थालेको छ, सरकार सक्रिय बन्न थालेको छ, र जनचासो बढ्दो छ। यी सबै संकेतहरूले सुधारको सम्भावना अझै बाँकी रहेको देखाउँछन्।
गौ संरक्षण कुनै औपचारिक कार्यक्रम होइन-यो मानवीय दायित्व हो। जब सुरक्षित भनिएको स्थानमै गाईबस्तुहरू पीडामा मर्छन्, त्यो केवल व्यवस्थापनको असफलता होइन, हाम्रो सामूहिक संवेदनशीलताको परीक्षा पनि हो।
आज गौशालाभित्र गुन्जिएका ती निर्दोष प्राणीहरूको करुण चित्कारले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ,अब सुधार अनिवार्य छ। होइन भने ‘संरक्षण’ शब्द आफैं प्रश्नचिन्ह बन्नेछ।
