खेमराज भट्ट, जेठ १९
काठमाडौ – पौराणिक कथाभित्र वर्तमान समाजको राजनीति, सत्ता संघर्ष, विभेद र मौनताको प्रश्न खोज्ने नाटक ‘महाभारत’ यतिबेला कान्तिपुर थिएटरमा मञ्चन भइरहेको छ। जेठ १४ गतेदेखि असार ७ गतेसम्म प्रदर्शन हुने यो नाटकले दर्शकलाई मनोरञ्जन मात्र नभई आफ्नै समय, समाज र भूमिकाबारे गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनाएको छ।
लेखक कुलदीप कुणालको अवधारणामा आधारित नाटकलाई निर्देशक नवीन भट्टले समकालीन चेतनासँग जोड्दै प्रभावशाली रूपमा मञ्चन गरेका छन्। पौराणिक युद्धको कथाभन्दा पर गएर नाटकले वर्तमान समाज, सत्ता र मानिसको मौनतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। ‘इतिहास कसले लेख्छ?’, ‘सत्य किन शक्तिशाली पक्षको पक्षमा उभिन्छ?’ र ‘समाज किन बारम्बार विभाजनको चक्रमा फसिरहन्छ?’ जस्ता प्रश्न नाटकले दर्शकमाझ तेर्स्याउँछ।
नाटकमा व्यास इतिहास र सत्ता संरचनाको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत छन् भने गणेश सत्य देखेर पनि त्यसलाई रोक्न नसक्ने पात्रका रूपमा देखिन्छन्। अर्जुन विशेष अधिकार प्राप्त वर्गका प्रतिनिधि हुन् भने द्रोणाचार्य ज्ञानमाथि नियन्त्रण गर्ने शक्तिको प्रतीकका रूपमा उभिएका छन्। विशेषगरी एकलव्यको प्रसंगमार्फत अवसरबाट वञ्चित समुदायको पीडा, विभेद र दमनलाई नाटकले सशक्त ढंगले प्रस्तुत गरेको छ। गुरु दक्षिणाको नाममा मागिएको औंला केवल एउटा अंग नभई दबाइएको आवाज, काटिएको सम्भावना र खोसिएको अधिकारको प्रतीक बनेर देखिन्छ।
नाटकले वर्तमान समाजमा देखिएको सत्ता संघर्ष, पहुँचको राजनीति, असमानता, सामाजिक बहिष्करण र अन्यायप्रतिको मौनतालाई गहिरो रूपमा उठाएको छ। यही कारण दर्शकले मञ्चमा केवल हस्तिनापुर मात्र देख्दैनन्, बरु आफ्नै समाज र समयको यथार्थ अनुभूति गर्छन्।
मञ्चन सुरु भएको छोटो समयमै नाटकले दर्शकको सकारात्मक प्रतिक्रिया बटुल्न थालेको छ। नाटक हेरेपछि दर्शक सुमन श्रेष्ठले पौराणिक कथालाई वर्तमान समाजको यथार्थसँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको शैली प्रभावशाली लागेको बताए। उनका अनुसार नाटकले मनोरञ्जन मात्र नभई समाजमा विद्यमान विभेद, सत्ता संरचना र मौनताबारे गम्भीर रूपमा सोच्न प्रेरित गर्छ। विशेषगरी एकलव्यको प्रसंग र सत्य तथा शक्तिबीचको द्वन्द्वलाई प्रस्तुत गरिएको ढंगले आफूलाई गहिरो प्रभाव पारेको उनले प्रतिक्रिया दिए।
रमेश बुढाथोकी, मनोज गजुरेल, सुवर्ण थापा, सन्दिप श्रेष्ठ, प्रतिक चौधरी र सुप्रज्ञा शर्मा लगायत कलाकारहरूले संवाद, हाउभाउ र शरीर भाषामार्फत पात्रहरूलाई जीवन्त बनाएका छन्। गम्भीर विषयवस्तुलाई उनीहरूले स्वाभाविक र प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व र सामाजिक सन्देशलाई कलाकारहरूले दर्शकसम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्याएका छन्।
प्रकाश दाहालको अनुवाद, तुफान थापाको सेट डिजाइन, दिपेश गजुरेलको प्रकाश संयोजन, अनुप तिमिल्सिनाको संगीत तथा अनीस क्षेत्रीको कोरियोग्राफीले नाटकलाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ। दृश्य निर्माण, प्रकाशको प्रयोग र संगीतको संयोजनले दर्शकलाई कथाभित्र डुब्न सहयोग पुर्याएको देखिन्छ।
विशेषगरी युवा पुस्तालाई लक्षित गर्दै नाटकले इतिहासलाई केवल स्मरण गर्ने विषय नभई वर्तमान बुझ्ने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। समाजमा बढ्दो ध्रुवीकरण, असहिष्णुता, अवसरको असमान वितरण र शक्तिको दुरुपयोगजस्ता विषयलाई नाटकले कलात्मक तरिकाले उजागर गरेको छ। यसले दर्शकलाई प्रश्न गर्न, सोच्न र आफ्नो सामाजिक भूमिकाप्रति सचेत हुन प्रेरित गर्छ।
निर्माता रमेश पुरीको निर्माणमा तयार भएको ‘महाभारत’ले नेपाली रंगमञ्चमा वैचारिक र चेतनामूलक प्रस्तुतिको आवश्यकता पुनः स्मरण गराएको छ। पौराणिक आख्यानलाई आधुनिक दृष्टिकोणबाट पुनर्व्याख्या गर्दै नाटकले कला केवल मनोरञ्जनको माध्यम नभई सामाजिक बहस र आत्मचिन्तनको शक्तिशाली साधन पनि हो भन्ने सन्देश दिएको छ।
‘महाभारत’ केवल पौराणिक युद्धको पुनर्कथन होइन, वर्तमान समाजको ऐना हो। मनोरञ्जनसँगै यसले दर्शकलाई आफ्नै मौनता, जिम्मेवारी, अधिकार र भूमिकाबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। वर्तमान समयको अस्थिरता, विभेद र अन्यायबीच प्रस्तुत गरिएको यो नाटक नेपाली रंगमञ्चको एक सशक्त, समयसापेक्ष, वैचारिक र अर्थपूर्ण प्रस्तुति बनेर उभिएको छ। यसको प्रभाव मञ्च सकिएपछि पनि दर्शकको मन र विचारमा लामो समयसम्म जीवित रहने देखिन्छ।
