हेमा भट्ट, जेठ ५,
कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका-२ अन्तर्गत एकता सामुदायिक वन क्षेत्रमा कार्यरत हेराला सन्तराम चौधरी मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वको घटनामा घाइते भएपछि स्थानीय वन संरक्षण तथा राहत संयन्त्र सक्रिय बनेको छ। घटनापछि सामुदायिक वन समन्वय समिति तथा वन्यजन्तु क्षति राहत कोष (CFCCV) कञ्चनपुरले तत्काल मानवीय सहयोग स्वरूप राहत हस्तान्तरण गरेको हो।
CFCCV कञ्चनपुर ले घाइते हेराला चौधरीलाई रु. १० हजार नगद राहत उपलब्ध गराएको छ। उपचाररत चौधरीलाई समितिका पदाधिकारीहरूले अत्तरिया अस्पतालमै पुगेर सहयोग रकम हस्तान्तरण गरेका थिए। चिकित्सकका अनुसार हाल उनको अवस्था खतरा मुक्त रहेको र स्वास्थ्य सुधारोन्मुख रहेको छ।
घटनापछि अस्पतालमै पुगेर राहत हस्तान्तरण गरिएको यस कदमलाई स्थानीय स्तरमा वन क्षेत्रमा कार्यरत जनशक्तिप्रति देखाइएको जिम्मेवारी र सहानुभूतिको उदाहरणका रूपमा लिइएको छ। समितिका अध्यक्ष तथा वरिष्ठ संरक्षणकर्मी महेश दत्त जोशीले हेरालाहरू वन संरक्षणको अग्रपंक्तिमा रहेर काम गर्ने भएकाले उनीहरूको सुरक्षा, सम्मान र मनोबल उच्च राख्नु सबै सरोकारवालाको साझा दायित्व भएको बताए।
उनले मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व पछिल्ला वर्षहरूमा अझ जटिल बन्दै गएको उल्लेख गर्दै तत्काल राहतसँगै दीर्घकालीन समाधान आवश्यक रहेको धारणा व्यक्त गरे। उनका अनुसार राज्य, स्थानीय तह र समुदायबीच समन्वय, वैज्ञानिक व्यवस्थापन तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बिना समस्याको स्थायी समाधान सम्भव छैन।
कार्यक्रममा एकता सामुदायिक वनका अध्यक्ष देब बहादुर वड, सचिव कालिप्रसाद चौधरी लगायत पदाधिकारीहरूको उपस्थिति रहेको थियो। सहभागीहरूले वन क्षेत्रमा कार्यरत हेरालाहरूको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको भन्दै उनीहरूको सुरक्षा र हित सुनिश्चित गर्न थप ठोस नीति र कार्यक्रम आवश्यक रहेकोमा जोड दिए।
स्थानीय सरोकारवालाहरूका अनुसार दुधुवा राष्ट्रिय निकुञ्ज र आसपासका जैविक करिडोर क्षेत्रमा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व बढी देखिनु गम्भीर चुनौती बनेको छ। करिब ३२ हजार हेक्टर क्षेत्रमा फैलिएको यस भूभागमा वन्यजन्तुको नियमित आवागमन र मानव बस्ती विस्तार दुवै कारण बारम्बार समस्या उत्पन्न हुने गरेको छ।
विशेषगरी हात्ती लगायतका वन्यजन्तुको आवागमनले बाली नष्ट हुने, घरगोठमा क्षति पुग्ने तथा कहिलेकाहीँ मानवीय जोखिम समेत बढ्दै गएको स्थानीयवासीको भनाइ छ। यसले समुदायमा निरन्तर त्राससँगै आर्थिक क्षति पनि बढाइरहेको छ।
स्थानीय नागरिकहरूले दीर्घकालीन समाधानका लागि सरकारले विशेष ध्यान दिनुपर्ने माग गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार वन्यजन्तु संरक्षण मात्र होइन, स्थानीय बस्ती र किसानको सुरक्षालाई पनि समान प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ।
यसैबीच, “हात्ती कहिले लालझाडीमा, कहिले दाङमा” भन्ने पुरानो भनाइले यस क्षेत्रको ऐतिहासिक वन्यजन्तु आवागमनलाई झल्काउने गरेको छ। जैविक विविधताको दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको यो क्षेत्र संरक्षण, पूर्वाधार र बजेट अभावका कारण अपेक्षित ध्यान नपाएको गुनासो पनि उठ्दै आएको छ।
स्थानीय सरोकारवालाहरूको भनाइमा यदि राज्य र सम्बन्धित निकायहरूले दीर्घकालीन योजना, आधुनिक प्रविधि र समुदाय-आधारित व्यवस्थापन प्रणाली लागू गरे भने यो क्षेत्र वन्यजन्तु संरक्षणसँगै इको-टुरिज्म विकासको उदाहरणीय केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना छ।
समग्रमा, CFCCV कञ्चनपुर द्वारा गरिएको राहत हस्तान्तरणले केवल आर्थिक सहयोग मात्र होइन, वन क्षेत्रमा कार्यरत हेराला तथा समुदायप्रति सम्मान, सहकार्य र जिम्मेवारीको सशक्त सन्देश दिएको छ। साथै, मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि सबै सरोकारवालाबीच साझा प्रयास अपरिहार्य रहेको स्पष्ट सन्देश पनि यस घटनाले दिएको छ।
