हेमा भट्ट, चैत १८
कञ्चनपुर – प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र दिगो उपयोगमार्फत समुदायको समग्र विकास कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने ज्वलन्त उदाहरणका रूपमा कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका-९ स्थित वनदेवी सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह उभिएको छ। एक समय सामान्य वन व्यवस्थापनमा सीमित रहेको यो सामुदायिक वन अहिले शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता, महिला सशक्तीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन र वातावरण संरक्षणलाई एकैसाथ अगाडि बढाउँदै “समृद्धि र हरियालीको साझा यात्रा” को सफल नमुना बन्दै गएको छ।
स्थानीय बासिन्दाको सक्रिय सहभागिता, दूरदर्शी नेतृत्व र स्रोत-साधनको उचित उपयोगले वनदेवी सामुदायिक वनलाई केवल वन संरक्षणको केन्द्र मात्र नभई बहुआयामिक विकासको केन्द्रका रूपमा रूपान्तरण गरेको छ। आज यहाँको गतिविधि हेर्दा स्पष्ट हुन्छ-सही योजना, सामुदायिक एकता र प्रतिबद्धता भए ग्रामीण क्षेत्रमै पनि समृद्धिको ढोका खोल्न सकिन्छ।
सामुदायिक वन: संरक्षणबाट समृद्धिसम्मको यात्रा
वनदेवी सामुदायिक वनको सुरुवाती चरण मुख्यतः वन संरक्षण, अवैध कटानी नियन्त्रण र हरियाली जोगाउने अभियानमा केन्द्रित थियो। तर समयसँगै उपभोक्ता समूहले “वन जोगाउने मात्र होइन, वनबाट जीवनस्तर उकास्ने” लक्ष्य तय गर्यो। यही सोचले आज वनलाई आयआर्जन, सीप विकास र पर्यटनसँग जोड्ने नयाँ आयाम सिर्जना गरेको छ।
वन व्यवस्थापन योजनाअनुसार नियमित रूपमा वृक्षारोपण, घाँस तथा दाउरा व्यवस्थापन, जैविक विविधताको संरक्षण र वन्यजन्तुको बासस्थान सुरक्षित राख्ने कार्य भइरहेको छ। यसले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्नुका साथै स्थानीय समुदायलाई वनप्रति थप जिम्मेवार बनाएको छ।
सीपमूलक शिक्षा: डिजिटल युगतर्फ ग्रामीण युवाको यात्रा-२०७८ सालदेखि सञ्चालनमा ल्याइएको निःशुल्क कम्प्युटर तालिम कार्यक्रम वनदेवी सामुदायिक वनको सबैभन्दा प्रभावकारी पहलमध्ये एक हो। ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीलाई डिजिटल शिक्षासँग जोड्ने उद्देश्यले सुरु गरिएको यस कार्यक्रमले अहिले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरिसकेको छ।
कक्षा ८ देखि १० उत्तीर्ण गरेका विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गरी सञ्चालन गरिएको ३ महिने बेसिक कम्प्युटर तालिममा हालसम्म ६० भन्दा बढी विद्यार्थी सहभागी भइसकेका छन्। तालिममा कम्प्युटरको आधारभूत ज्ञान, टाइपिङ, माइक्रोसफ्ट अफिस, इन्टरनेट प्रयोग, इमेल लेखन, डिजिटल सुरक्षा लगायतका विषय समेटिएका छन्।
वनका अध्यक्ष निरज भण्डारीका अनुसार, “हामीले ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीलाई शहर जानुपर्ने बाध्यता घटाउने लक्ष्य राखेका छौं। यहाँ सिकेका सीपले उनीहरूलाई रोजगार वा थप अध्ययनका लागि सक्षम बनाएको छ।” एकैपटक १५ जना विद्यार्थी सहभागी हुने गरी वर्षमा चार चरणमा कक्षा सञ्चालन गरिन्छ। परीक्षाको समयलाई ध्यानमा राख्दै तालिमको तालिका लचिलो बनाइएको छ, जसले विद्यार्थीको सहभागिता बढाएको छ।
पाँच वटा कम्प्युटरबाट सुरु गरिएको यो अभियान विस्तार हुँदै जाने क्रममा थप कम्प्युटर जडान गर्ने योजना पनि अघि बढाइएको छ। अन्य सामुदायिक वन वा गाउँबाट सिफारिस भएका विद्यार्थीलाई पनि न्यून शुल्कमा सहभागी गराउने व्यवस्था गरिएको छ, जसले कार्यक्रमलाई समावेशी बनाएको छ।
स्थानीय विद्यार्थी सरस्वती बोहराको अनुभव,
“पहिले कम्प्युटर चलाउन डर लाग्थ्यो। अहिले म आफैं टाइप गर्न, प्रोजेक्ट बनाउन सक्छु। यसले मेरो आत्मविश्वास धेरै बढाएको छ।” दुनाटपरी उद्योग: वनबाट रोजगारीको सृजना वनदेवी सामुदायिक वनले तराई भूपरि ताल बाँकेसँगको सहकार्यमा सञ्चालन गरेको दुनाटपरी उद्योग स्थानीय आर्थिक सशक्तीकरणको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ। वनबाट पाइने पातको सदुपयोग गर्दै सुरु गरिएको यो उद्योगले अहिले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा धेरैलाई रोजगारी दिएको छ। हाल पाँच जना कर्मचारीले प्रत्यक्ष रूपमा उद्योगमा काम गरिरहेका छन् भने पात संकलन, प्रशोधन र उत्पादन प्रक्रियामा अन्य महिलाहरू पनि संलग्न छन्। यसले विशेषगरी महिलाहरूलाई घरमै बसेर आयआर्जन गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ।
उद्योगमा जडान गरिएको अटोमेटिक मेसिनबाट दैनिक २ देखि ४ हजारसम्म दुना उत्पादन गर्न सकिन्छ भने अन्य दुई साना मेसिनबाट दैनिक ५ सयदेखि १ हजारसम्म उत्पादन भइरहेको छ। उत्पादन स्थानीय बजारका साथै बाहिरी जिल्लामा समेत बिक्री हुने गरेको छ।
उद्योगमा संलग्न एक महिला समूह सदस्य भन्छिन्,
“पहिले हामी घरमै सीमित थियौं। अहिले आफ्नै कमाइ छ, आत्मनिर्भर भएको महसुस भएको छ।” यस उद्योगले प्लास्टिकजन्य सामग्रीको प्रयोग घटाउन सहयोग पुर्याउँदै वातावरणमैत्री उत्पादन प्रवर्द्धनमा पनि योगदान दिएको छ।
महिला सशक्तीकरण: परिवर्तनको केन्द्रमा महिलाहरू वनदेवी सामुदायिक वनका अधिकांश गतिविधिमा महिलाहरूको सक्रिय सहभागिता रहेको छ। दुनाटपरी उद्योग, वन व्यवस्थापन, सरसफाइ अभियान, ताल संरक्षण लगायतका काममा महिलाहरू अग्रपंक्तिमा छन्।
महिलाहरूको आर्थिक सशक्तीकरणसँगै सामाजिक रूपमा पनि उनीहरूको भूमिका बलियो हुँदै गएको छ। निर्णय प्रक्रियामा महिलाको सहभागिता बढेको छ, जसले समावेशी विकासलाई टेवा पुर्याएको छ।
टुप्पा ताल: प्रकृति र सौन्दर्यको अद्भुत संगम
वनदेवी सामुदायिक वनभित्र रहेको टुप्पा ताल अहिले आन्तरिक पर्यटनको प्रमुख आकर्षणका रूपमा विकास हुँदै गएको छ। सामुदायिक वनको भवनबाट करिब ४ सय मिटर दक्षिणमा अवस्थित यो ताल करिब ६ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। तालको बीचमा रहेको करिब १ बिघा क्षेत्रफलको टापुले यसको सौन्दर्यलाई अझ आकर्षक बनाएको छ। चारैतिर हरियाली, शान्त वातावरण र स्वच्छ पानीले भरिएको तालले जो कोहीलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ। यहाँ नियमित रूपमा देखिने चराचुरुङ्गी, पानी पिउन आउने जंगली जनावर, साँझपख देखिने चितल लगायतका दृश्यहरूले ताललाई जीवित र गतिशील बनाएका छन्।
विद्यालयका विद्यार्थीहरू पिकनिकका लागि यहाँ आउने गरेका छन् भने धनगढी लगायतका क्षेत्रबाट साइकल यात्रामा आउने युवाहरूको संख्या पनि बढ्दै गएको छ।
एक पर्यटकको अनुभव,“यो ठाउँ निकै शान्त र सुन्दर छ। यहाँ आएपछि शहरको कोलाहल बिर्सिन्छ।”पर्यटन प्रवर्द्धन: स्थानीय अर्थतन्त्रको नयाँ आधारटुप्पा ताललाई केन्द्रमा राख्दै वनदेवी सामुदायिक वनले पर्यटन विकासको दीर्घकालीन योजना अघि सारेको छ। पूर्वाधार विकास, पदमार्ग निर्माण, विश्राम स्थल, फोटो स्पट, डुंगा सञ्चालन, सरसफाइ व्यवस्थापन लगायतका योजना तयार पारिएको छ। पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै स्थानीय स्तरमा होटल, चिया पसल, हस्तकला बिक्री, गाइड सेवा लगायतका व्यवसायको सम्भावना पनि बढेको छ।
वातावरण संरक्षण: भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी
वनदेवी सामुदायिक वनले वातावरण संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्दै विभिन्न अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ। वृक्षारोपण, प्लास्टिक न्यूनीकरण, वन्यजन्तु संरक्षण, जलस्रोत संरक्षण लगायतका गतिविधिले क्षेत्रको पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गरेको छ।
युवा सहभागिता: परिवर्तनका संवाहक
वनका विभिन्न कार्यक्रममा युवाहरूको सक्रिय सहभागिता रहेको छ। सरसफाइ अभियान, ताल संरक्षण, पर्यटन प्रवर्द्धन, डिजिटल शिक्षा लगायतका क्षेत्रमा युवाहरू अग्रसर छन्। चुनौती र समाधानका प्रयास यद्यपि उल्लेखनीय प्रगति भए पनि केही चुनौतीहरू अझै कायम छन्-सीमित बजेट पूर्वाधारको अभाव बजार व्यवस्थापन प्राविधिक जनशक्ति अभाव तर समुदायको एकता र प्रतिबद्धताले यी चुनौती पार गर्ने आत्मविश्वास बढाएको छ। भविष्यको योजना: दिगो विकासतर्फ अगाडि वनदेवी सामुदायिक वनले आगामी दिनमा निम्न योजना अघि सारेको छ-कम्प्युटर तालिम विस्तार थप उद्यम सञ्चालन पर्यटन पूर्वाधार विकास जैविक विविधता संरक्षण महिला तथा युवाको क्षमता विकास प्रेरणादायी उदाहरण: अरूका लागि सिकाइ वनदेवी सामुदायिक वनले देखाएको मार्ग अन्य सामुदायिक वन तथा गाउँका लागि प्रेरणादायी बनेको छ। स्थानीय स्रोत-साधनको सदुपयोग, समुदायको एकता र दीर्घकालीन सोच भए विकास सम्भव छ भन्ने सन्देश यसले दिएको छ।
प्रकृति र प्रगतिको सन्तुलित यात्रा
वनदेवी सामुदायिक वन आज केवल हरियालीको प्रतीक मात्र होइन, समृद्धि, अवसर र आशाको केन्द्र बनेको छ। यहाँ प्रकृति र प्रगति सँगसँगै अघि बढिरहेका छन्-जहाँ वनले जीवन दिएको छ, र समुदायले वनलाई जोगाएको छ।
हरियाली, शिक्षा, रोजगारी, पर्यटन र सामाजिक रूपान्तरणको संगम बनेको वनदेवी सामुदायिक वन वास्तवमै नेपालको ग्रामीण विकासको उत्कृष्ट मोडलका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
