भारत–नेपाल सम्बन्ध: इतिहास, संस्कृति र साझा समृद्धिको अमिट बन्धन

लेखक: एन. के. शर्मा
भारत र नेपालको सम्बन्ध केवल दुई सार्वभौम राष्ट्रबीचको औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध मात्र होइन; यो हजारौँ वर्ष पुरानो ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र मानवीय आत्मीयतामा आधारित जीवन्त बन्धन हो। हिमालयदेखि गङ्गा मैदानसम्म फैलिएको सभ्यतागत सम्पर्कले यी दुई देशलाई केवल नक्साको सीमाले होइन, हृदयको सम्बन्धले जोडेको छ। समय–समयमा राजनीतिक परिस्थितिहरू परिवर्तन भए पनि जनस्तरको विश्वास, श्रद्धा र सहकार्य सधैं स्थिर रहँदै आएको छ।
धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले हेर्दा, जनकपुरमा भगवान् राम र सीताको विवाहस्थल र लुम्बिनीमा भगवान् बुद्धको जन्मस्थलले दुई देशबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई गहिरो बनाएको छ। रामायण र बौद्ध परम्पराले नेपाल र भारतका समाजलाई समान मूल्य, नैतिकता र आस्थाले गाँसेको छ। सीमापारि मनाइने तीज, छठ, दशैँ, तिहार, होली जस्ता पर्वहरूले सामाजिक–सांस्कृतिक एकतालाई थप सुदृढ बनाएका छन्। मैथिली, भोजपुरी, अवधी र नेपाली भाषाले सीमापारि एउटै सांस्कृतिक परिवेश निर्माण गरेका छन्। यसरी, हाम्रो सम्बन्ध कूटनीतिक कागजमा सीमित नभई संस्कार, परम्परा र दैनिकीमा जीवन्त छ।
१,७५१ किलोमिटर लामो खुला सीमाले दुई देशबीचको आवतजावतलाई सहज बनाएको छ। भारतका बिहार, उत्तर प्रदेश, उत्तराखण्ड, पश्चिम बंगाल र सिक्किम राज्यसँग जोडिएको यो सीमा विश्वमै अनौठो उदाहरण मानिन्छ, जहाँ नागरिकहरूलाई भिसा–पासपोर्टबिना आवतजावतको सुविधा छ। दैनिक लाखौँ मानिस शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, व्यापार र पारिवारिक सम्बन्धका लागि सीमापारि यात्रा गर्छन्। “रोटी–बेटी” सम्बन्ध केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति होइन, व्यवहारिक यथार्थ हो। १९५० मा सम्पन्न भारत–नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धिले यस ऐतिहासिक सम्बन्धलाई औपचारिक रूप दिएको थियो, जसले दुवै देशका नागरिकलाई आर्थिक र आवासीय अधिकारमा सहुलियत प्रदान गरेको छ।
आर्थिक सहकार्यका दृष्टिले भारत नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो। नेपालको कुल व्यापारको करिब दुईतिहाइ हिस्सा भारतसँग जोडिएको छ। पेट्रोलियम पदार्थ, खाद्यान्न, औषधि, निर्माण सामग्रीदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्मको आपूर्ति भारतबाट हुन्छ। निर्याततर्फ पनि नेपालका वनस्पति घ्यू, अलैंची, तयार वस्त्र, जुस, विद्युत् आदिको प्रमुख बजार भारत नै हो। भारतले नेपाललाई तेस्रो मुलुकसँग व्यापार गर्न पारवहन सुविधा उपलब्ध गराउँदै आएको छ, जसले समुद्रमा प्रत्यक्ष पहुँच नभएको नेपालका लागि रणनीतिक महत्व राख्छ। साथै, प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (FDI) को ठूलो हिस्सा भारतीय लगानीबाट आएको छ, जसले उद्योग, बैंकिङ, बीमा, ऊर्जा र दूरसञ्चार क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याएको छ।
ऊर्जा सहकार्य पछिल्ला वर्षहरूमा अझ महत्वपूर्ण बनेको छ। नेपाल जलस्रोतमा धनी देश भएकाले जलविद्युत् उत्पादनमा तीव्र विस्तार गरिरहेको छ, र उत्पादित विद्युत् भारततर्फ निर्यात हुन थालेको छ। यसले नेपालको विदेशी मुद्रा आर्जन बढाएको छ भने भारतलाई स्वच्छ ऊर्जा आपूर्ति गरेको छ। सीमापारि प्रसारण लाइन विस्तार, दीर्घकालीन विद्युत् खरिद सम्झौता र क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापारले दक्षिण एशियाली ऊर्जा सुरक्षामा नयाँ आयाम थपेको छ।
सुरक्षा र रक्षा सहकार्य पनि उतिकै सुदृढ छ। नेपाल र भारतबीच नियमित संयुक्त सैन्य अभ्यास ‘सूर्यकिरण’ सञ्चालन हुँदै आएको छ। हालै सम्पन्न सूर्यकिरण–१९ अभ्यास पिथौरागढमा आयोजना गरिएको थियो, जहाँ दुवै देशका सैनिकहरूले आतङ्कवादविरुद्ध कारबाही, विपद् व्यवस्थापन, जंगल युद्धकला तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा अभ्यास गरेका थिए। यस प्रकारका अभ्यासले दुवै सेनाबीच समन्वय, आपसी विश्वास र क्षेत्रीय शान्ति कायम गर्न मद्दत पुर्‍याउँछन्। साथै, सीमा सुरक्षा, सूचना आदान–प्रदान र विपद् उद्धारमा पनि दुवै देशको सहकार्य उल्लेखनीय छ।
यति बलियो आधार हुँदाहुँदै पनि कहिलेकाहीँ बाह्य शक्ति र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाले सम्बन्धमा बहस र संवेदनशीलता ल्याउने प्रयास गरेका छन्। चीनको बेल्ट एन्ड रोड पहल, अमेरिकी सहयोग परियोजना जस्तै Millennium Challenge Corporation (MCC) जस्ता विषयहरू राजनीतिक छलफलको केन्द्र बन्ने गरेका छन्। तथापि, यस्ता मुद्दाहरूले अस्थायी बहस सिर्जना गरे पनि जनस्तरको आत्मीयता र ऐतिहासिक विश्वासलाई कमजोर पार्न सकेका छैनन्। नेपालले सन्तुलित परराष्ट्र नीति अपनाउँदै आफ्नो सार्वभौम हितलाई प्राथमिकता दिएको छ भने भारतले पनि परम्परागत मित्रतालाई निरन्तरता दिएको छ।
भविष्यतर्फ हेर्दा, जलविद्युत्, पूर्वाधार विकास, डिजिटल कनेक्टिभिटी, शिक्षा, स्वास्थ्य र पर्यटन क्षेत्रमा सहकार्यका व्यापक सम्भावना छन्। सीमा नाका स्तरोन्नति, रेल तथा सडक सञ्जाल विस्तार, एकीकृत जाँच चौकी (ICP) निर्माण र उच्च प्रभावका विकास परियोजनाले जनजीवनमा प्रत्यक्ष लाभ पुर्‍याइरहेका छन्। साथै, शैक्षिक छात्रवृत्ति, सांस्कृतिक आदान–प्रदान र धार्मिक पर्यटनले पनि सम्बन्धलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गरिरहेका छन्।
सारमा, नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध केवल छिमेकी राष्ट्रहरूको सम्बन्ध होइन—यो साझा इतिहास, संस्कार, भाषा, अर्थतन्त्र र सुरक्षामा आधारित पारिवारिक सम्बन्ध हो। अस्थायी चुनौतीहरू आउन सक्छन्, तर गहिरो सांस्कृतिक आत्मीयता र जनस्तरको विश्वासले यस मित्रतालाई सदैव सुदृढ राख्नेछ। हाम्रो सम्बन्ध शाश्वत छ, र यसले भविष्यका पुस्तासम्म शान्ति, स्थिरता र साझा समृद्धिको मार्ग प्रशस्त गर्दै अघि बढिरहनेछ।